Khởi Tố Hình Sự Đầu Tiên Về Bản Quyền Phần Mềm Tại Việt Nam: Phân Tích Luật Pháp Hiện Hành

Vào giữa tháng 6, công an tỉnh Phú Thọ đã chính thức khởi tố vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả theo Điều 225 của Bộ luật Hình sự. Doanh nghiệp TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do bà Nguyễn Thị Thanh Huyền đứng đầu, bị cáo buộc cung cấp 81 máy tính đã được cài đặt sẵn Windows và Microsoft Office bằng các phương thức lén lút như crack và key lậu cho nhiều doanh nghiệp. Cơ quan điều tra đã tiến hành khám xét khẩn cấp tại năm địa điểm ở Hà Nội và Phú Thọ, nơi đã phát hiện thêm hơn 350 máy tính tại một cơ sở giáo dục cũng có dấu hiệu vi phạm tương tự. Đây là vụ án đầu tiên tại Việt Nam bị khởi tố liên quan đến hành vi này.

Vụ việc này đã gây ra nhiều câu hỏi cho các chủ cửa hàng máy tính, đặc biệt là về ranh giới giữa vi phạm hành chính và hình sự. Để làm rõ hơn, phóng viên đã có buổi trao đổi với luật sư Chu Việt Tuấn Anh của Công ty Luật Phúc Anh để tìm hiểu các khía cạnh quan trọng trong khung pháp lý hiện tại.

Các ngưỡng xử lý hình sự được xác định như thế nào?

Chỉ theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, một cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu đáp ứng một trong ba điều kiện sau: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng, hoặc giá trị hàng hóa vi phạm từ 100 triệu đồng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng giá bản quyền cho Windows và Office chính hãng dao động từ 4 đến 9 triệu đồng cho mỗi máy, trong khi tiền công của thợ cài đặt thường chỉ nằm ở mức vài trăm nghìn đồng mỗi máy. Vậy điều kiện nào sẽ là cơ sở để khởi tố?

“Ba ngưỡng này áp dụng cho ba đại lượng hoàn toàn khác nhau, không thể gộp chung. Thu lợi bất chính là số tiền thực tế mà thợ cài hoặc công ty cung cấp máy nhận được. Ngược lại, thiệt hại của chủ thể quyền và giá trị hàng hóa vi phạm lại được tính theo giá niêm yết của Windows và Office chính hãng, không liên quan đến tiền công của bên vi phạm,” luật sư Chu Việt Tuấn Anh cho biết, trích dẫn từ nguyên lý định giá trong Điều 95 Nghị định 65/2023/NĐ-CP.

“Khi mà một lô máy chỉ có giá trị bản quyền khoảng 4 triệu đồng mỗi máy, nhưng tổng số tiền công mà đã thu được từ việc cài đặt đó trên mức 50 triệu đồng, thì vẫn đủ yếu tố để cấu thành hành vi hình sự,” luật sư Tuấn Anh nhận định. Với những cửa hàng cài đặt hàng loạt cho doanh nghiệp, con số này không phải là điều khó để đạt được.

Trách nhiệm của doanh nghiệp mua máy cài sẵn phần mềm vi phạm

Thêm một câu hỏi khác được đặt ra từ vụ án Phú Thọ là trách nhiệm của các doanh nghiệp đã mua 81 máy tính đó. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh nhấn mạnh rằng vụ án này mới chỉ đang ở giai đoạn khởi tố, vì vậy chưa có cáo trạng chính thức để xem xét.

“Nếu doanh nghiệp có chứng cứ rõ ràng biết rằng phần mềm là vi phạm bản quyền, ví dụ như thông qua việc mua với giá rẻ mà không kèm bản quyền, thì có thể bị coi là đồng phạm, hoặc ở mức tối thiểu là chịu trách nhiệm hành chính độc lập do việc sử dụng bản sao vi phạm để phục vụ thương mại. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp mua máy theo hệ thống đồng bộ và hoàn toàn tin tưởng vào nhà cung cấp, việc xác định đồng phạm về hình sự sẽ gặp khó khăn do thiếu yếu tố cố ý mà Điều 225 yêu cầu,” luật sư Tuấn Anh phân tích.

Mặc dù vậy, ông cũng cho biết doanh nghiệp không biết đến vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP về việc sử dụng phần mềm không bản quyền, không đòi hỏi việc có biết trước hay không, và vẫn sẽ bị yêu cầu gỡ bỏ bản sao vi phạm.

Không cần Microsoft đứng đơn, công an vẫn có thể khởi tố

Vụ án tại Phú Thọ được công an tỉnh chủ động phát hiện thông qua công tác theo dõi tình hình, chứ không phải từ đơn tố cáo của Microsoft. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh chia sẻ rằng đây không phải là trường hợp ngoại lệ mà là nguyên tắc chung trong pháp luật tố tụng hình sự tại Việt Nam.

“Theo Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự, chỉ có 9 loại tội danh cần có yêu cầu từ bị hại mới có thể khởi tố. Điều 225 không nằm trong danh sách này, do đó cơ quan điều tra hoàn toàn có quyền tự khởi tố khi phát hiện vi phạm, mà không cần chủ sở hữu quyền phải lên tiếng,” luật sư Tuấn Anh nói. “Thông thường, chủ sở hữu quyền như Microsoft sẽ được mời tham gia để cung cấp thông tin về bản quyền và kỹ thuật để hỗ trợ chứng minh thiệt hại, nhưng đây chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứng cứ, không phải là điều kiện bắt buộc để khởi tố.”

Đây không phải lần đầu tiên Việt Nam khởi tố hình sự liên quan đến vi phạm quyền tác giả trong lĩnh vực công nghệ số. Vào năm 2021, Công an TP.HCM đã tiến hành khởi tố vụ án liên quan đến website phimmoi.net vì phát tán hàng nghìn bộ phim trái phép. Đầu năm 2024, Công an tỉnh Quảng Bình cũng đã khởi tố ba đối tượng điều hành hệ thống website phân phối phim lậu, thu lợi khoảng 80 đến 100 triệu đồng mỗi tháng. Cùng năm, Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã tuyên phạt Lê Hải Nam, người điều hành dịch vụ truyền hình lậu BestBuy IPTV, bằng án treo 30 tháng.

Liệu máy tính cài phần mềm lậu từ trước có bị xử lý?

Một trong những lo ngại chính của người dùng là máy tính đã cài Windows vi phạm bản quyền nhiều năm trước có bị áp dụng mức phạt mới hay không. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh khẳng định rằng pháp luật Việt Nam không có quy định hồi tố bất lợi.

“Nghị định 341/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15 tháng 2 năm 2026 chỉ áp dụng cho các hành vi cài đặt, sao chép, phát hành bắt đầu từ thời điểm đó trở đi. Những hành vi diễn ra trước đó vẫn sẽ được xử lý theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP, trừ khi mức phạt cũ cao hơn mức mới, thì áp dụng mức có lợi hơn cho người vi phạm,” luật sư Tuấn Anh nhấn mạnh. “Nhưng cần lưu ý rằng hành vi cài đặt – thường chỉ xảy ra một lần – khác với hành vi tiếp tục sử dụng. Nếu sau ngày 15 tháng 2 năm 2026 có phát sinh hành vi mới như tái kích hoạt, cập nhật hoặc sao chép để tiếp tục khai thác thương mại, hành vi đó vẫn sẽ bị xử lý theo nghị định hiện hành.”

Đối với các cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên độc lập đang cung cấp dịch vụ cài đặt phần mềm lậu, vụ án tại Phú Thọ là một lời nhắc nhở rằng ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự phụ thuộc vào quy mô cài đặt và tổng tiền công đã tích lũy, chứ không chỉ dựa vào tính công khai hay kín đáo của dịch vụ.